# การเปรียบเทียบหลักการแบ่งประเภทของคำสันธาน (连词) ในภาษาไทยและภาษาจีน

**รายงานวิชาเปรียบเทียบหลักภาษาไทยและจีน — ส่วนที่ ๒**

จากนิยามที่ได้กล่าวไว้ในส่วนที่ ๑ จะเห็นได้ว่าทั้งภาษาไทยและภาษาจีนต่างจัดคำสันธาน (连词) ไว้ในกลุ่มคำไวยากรณ์ (虚词) ซึ่งเป็นคำที่ไม่มีเนื้อความหมายในตัว และมีหน้าที่เชื่อมหน่วยภาษาเข้าด้วยกัน อย่างไรก็ตาม เมื่อพิจารณาถึงวิธีการแบ่งประเภทที่นักวิชาการของทั้งสองฝ่ายใช้จริง กลับพบความแตกต่างที่น่าสนใจหลายประการ ส่วนนี้จึงมุ่งศึกษาและเปรียบเทียบหลักการแบ่งประเภทของคำสันธานจากแหล่งข้อมูลภาษาไทย ๔ แหล่ง และแหล่งข้อมูลภาษาจีน ๗ แหล่ง โดยพิจารณาจากเกณฑ์ที่ใช้ในการแบ่งชนิดของคำ จำนวนชนิดของคำในแต่ละระบบ และตำแหน่งของคำสันธานภายในระบบการจำแนกนั้น ๆ

**หลักการแบ่งประเภทตามแหล่งข้อมูลภาษาไทย**

ระบบที่เก่าแก่ที่สุดและเป็นรากฐานของวงการไวยากรณ์ไทยคือระบบดั้งเดิมของพระยาอุปกิตศิลปสาร ซึ่งได้รับอิทธิพลจากไวยากรณ์สันสกฤตและบาลี ท่านแบ่งคำในภาษาไทยออกเป็น ๗ ชนิด ได้แก่ คำนาม คำสรรพนาม คำกริยา คำวิเศษณ์ คำบุพบท คำสันธาน และคำอุทาน โดยใช้เกณฑ์ความหมายร่วมกับตำแหน่งและหน้าที่ของคำในประโยค สำหรับคำสันธาน ท่านนิยามว่าเป็นคำที่ใช้เชื่อมคำกับคำ หรือเชื่อมประโยคกับประโยคให้ต่อเนื่องกัน ข้อที่น่าสังเกตคือ ท่านจัดคำประพันธสรรพนาม (ผู้ ที่ ซึ่ง อัน) รวมทั้งคำว่า "ให้" และ "ว่า" เมื่อนำมาใช้เชื่อมประโยค ไว้ในหมวดคำสันธานด้วย สิ่งนี้สะท้อนให้เห็นว่าขอบเขตของคำสันธานในระบบดั้งเดิมกว้างกว่าแนวคิดสมัยใหม่ กล่าวคือยึด "หน้าที่เชื่อม" เป็นเกณฑ์ใหญ่ โดยไม่แยกคำสรรพนามที่ทำหน้าที่เชื่อมออกเป็นชนิดต่างหาก

กำชัย ทองหล่อ ยังคงยึดระบบเจ็ดชนิดเช่นเดียวกับพระยาอุปกิตศิลปสาร และนิยามคำสันธานว่าเป็นคำที่ทำหน้าที่เชื่อมคำกับคำหรือประโยคกับประโยค จุดที่เพิ่มเติมขึ้นมาคือการแบ่งคำสันธานย่อยตามลักษณะการเชื่อมออกเป็น ๗ แบบ ได้แก่ การเชื่อมแบบเรียงความ (และ กับ ด้วย) การเชื่อมแบบเลือก (หรือ มิ) การเชื่อมแบบขัดแย้ง (แต่ หากแต่) การเชื่อมแบบขยายความ (คือ ได้แก่) การเชื่อมแบบเงื่อนไข (ถ้า หาก) การเชื่อมแบบเหตุผล (เพราะ เพราะฉะนั้น) และการเชื่อมแบบจุดประสงค์ (เพื่อ เพื่อจะ) การแบ่งชนิดย่อยเช่นนี้อาศัยความสัมพันธ์ทางความหมายของส่วนที่ถูกเชื่อมเป็นเกณฑ์หลัก ซึ่งนับเป็นลักษณะร่วมของระบบดั้งเดิมฝ่ายไทยโดยทั่วไป

ในเวลาต่อมา วิจินตน์ ภาณุพงศ์ ได้ประยุกต์ไวยากรณ์แนวโครงสร้าง (structural grammar) มาใช้กับภาษาไทย โดยเสนอให้ใช้เกณฑ์เพียงประการเดียวในการแบ่งชนิดของคำ นั่นคือ "ตำแหน่ง" ที่คำปรากฏในประโยค ซึ่งทดสอบได้ด้วยกรอบประโยคทดสอบ (test frame) ผลการวิเคราะห์ทำให้คำไทยถูกแบ่งออกเป็น ๒๖ หมวดคำ ซึ่งนับว่าละเอียดที่สุดในบรรดาแหล่งข้อมูลฝ่ายไทย ภายใต้ระบบนี้ คำที่เคยถูกรวมไว้ในหมวดคำสันธานตามความหมายจะถูกแยกพิจารณาตามตำแหน่งทางไวยากรณ์ที่ปรากฏจริงในประโยค คำแต่ละคำจึงถูกจัดหมวดตามสภาพแวดล้อมของประโยคที่ปรากฏ มากกว่าจะยึดหน้าที่เชื่อมเพียงอย่างเดียวเป็นเกณฑ์ดังเช่นระบบดั้งเดิม

แนวทางสุดท้ายฝ่ายไทยคือของ นววรรณ พันธุเมธา ในหนังสือไวยากรณ์ไทย (พ.ศ. ๒๕๒๕) ซึ่งได้รับอิทธิพลจากไวยากรณ์แปรผัน (transformational grammar) และไวยากรณ์กรณี (case grammar) นววรรณใช้เกณฑ์ "หน้าที่ในการสื่อสาร" ร่วมกับความหมายในการพิจารณาชนิดของคำ โดยแบ่งคำไทยออกเป็น ๖ ชนิด และจัดคำที่ทำหน้าที่เชื่อมโยงไว้ในกลุ่มคำเชื่อมโดยยึดหน้าที่เป็นสำคัญ จุดที่แตกต่างจากระบบดั้งเดิมอย่างชัดเจนคือ นววรรณเริ่มต้นจากหน่วยวิเคราะห์และหน้าที่ของคำในข้อความ มากกว่าจะเริ่มจากความหมายตามพจนานุกรม

**หลักการแบ่งประเภทตามแหล่งข้อมูลภาษาจีน**

ฝ่ายภาษาจีนมีพัฒนาการของหลักการแบ่งประเภทที่ชัดเจนและเป็นลำดับเวลากว่าฝ่ายไทยอย่างเห็นได้ชัด ม่าซื่อเหวินทง (马氏文通, ค.ศ. 1898) ของ ม่า เจี้ยนจง (马建忠) ถือเป็นหนังสือไวยากรณ์จีนเล่มแรกที่มีระบบ และได้รับอิทธิพลโดยตรงจากไวยากรณ์ละติน ท่านแบ่งคำจีนออกเป็น 实字 (คำเนื้อหา ที่มีความหมายจริง) กับ 虚字 (คำไวยากรณ์ ที่ไม่มีความหมายจริง) โดย 虚字 แบ่งย่อยเป็น ๔ ชนิด ได้แก่ 介字 连字 助字 และ 叹字 สำหรับ "连字" หรือคำสันธานนั้น ท่านนิยามว่า "凡虚字用以提示推转字句者" หมายถึงคำไวยากรณ์ที่ใช้ชี้นำและหมุนเวียนประโยค โดยแบ่งย่อยตามความหมายออกเป็น ๔ ประเภท ได้แก่ 提起 承接 转捩 และ 推拓 อย่างไรก็ตาม ขอบเขตของ 连字 ในยุคนี้ยังกว้างมาก เพราะรวมเอาคำที่ปัจจุบันจัดเป็นคำกริยาวิเศษณ์และคำบุพบทไว้ด้วย ซึ่งใกล้เคียงกับกรณีของพระยาอุปกิตศิลปสารที่รวมคำประพันธสรรพนามไว้ในคำสันธานเช่นเดียวกัน

ต่อมา หลี่ จิ้นซี (黎锦熙) ในหนังสือซินจื้อกั๋วหยู่เหวินฝ่า (新著国语文法, ค.ศ. 1924) เป็นผู้เปลี่ยนชื่อเรียกจาก "连字" เป็น "连词" (คำสันธาน) เป็นครั้งแรก และแบ่งคำสันธานตามประเภทของประโยคซ้อนออกเป็น ๑๐ ประเภท เช่น 并列 (คู่ขนาน) 选择 (เลือก) 承接 (เรียงต่อ) 转折 (หักเห) 假设 (สมมติ) 让步 (ยอม) เป็นต้น การแบ่งเช่นนี้สะท้อนการเคลื่อนจากเกณฑ์ความหมายล้วนไปสู่การพิจารณาโครงสร้างของประโยคซ้อนมากขึ้น

หลี่ ซู่เซียง (吕叔湘) ในหนังสือจงกั๋วเหวินฝ่าเย่าเลวี่ย (中国文法要略, ค.ศ. 1942) แบ่งคำออกเป็น 实义词 (คำเนื้อหา ได้แก่ คำนาม คำกริยา และคำคุณศัพท์) กับ 辅助词 (คำช่วย) โดย 辅助词 แบ่งย่อยเป็น 限制词 指称词 关系词 และ 语气词 คำสันธานถูกจัดไว้ในกลุ่ม 关系词 (คำแสดงความสัมพันธ์) ร่วมกับคำบุพบท ซึ่งแสดงให้เห็นเกณฑ์ "หน้าที่แสดงความสัมพันธ์ระหว่างหน่วยภาษา" อันเป็นเกณฑ์เชิงความหมายผสมกับหน้าที่

หวัง ลี่ (王力) ในหนังสือจงกั๋วเซียนไต้หยู่ฝ่า (中国现代语法, ค.ศ. 1943) เสนอการแบ่งที่ละเอียดขึ้น โดยแบ่งคำออกเป็น 理解成分 (องค์ประกอบเชิงความเข้าใจ หรือคำเนื้อหา) กับ 语法成分 (องค์ประกอบเชิงไวยากรณ์) และแบ่งย่อย 语法成分 ออกเป็น 半实词 (คำกึ่งเนื้อหา ได้แก่ คำกริยาวิเศษณ์) 半虚词 (คำกึ่งไวยากรณ์ ได้แก่ คำสรรพนามและคำกริยาเชื่อม 系词) และ 虚词 (คำไวยากรณ์ ได้แก่ 连接词 และ 语气词) ท่านนิยาม "联结词" ไว้ว่า "词和词可以联结，句和句也可以联结；有些虚词居于词和词的中间，或句和句的中间，担任联结的任务。" กล่าวคือ คำกับคำเชื่อมกันได้ ประโยคกับประโยคก็เชื่อมกันได้ คำไวยากรณ์บางคำยืนอยู่ระหว่างคำกับคำ หรือระหว่างประโยคกับประโยค ทำหน้าที่เป็นตัวเชื่อม แนวคิด 半实词 และ 半虚词 นี้เป็นเอกลักษณ์เฉพาะของไวยากรณ์จีนซึ่งไม่ปรากฏในระบบการจำแนกของภาษาไทย

จู เต๋อซี (朱德熙) ในหนังสือหยู่ฝ่าเจียงอี้ (语法讲义, ค.ศ. 1982) เสนอจุดเปลี่ยนสำคัญของวงการไวยากรณ์จีน โดยชี้ให้เห็นว่าการแบ่งชนิดของคำโดยอาศัยความหมายนั้นไม่อาจทำได้จริงในทางปฏิบัติ ต้องอาศัยหน้าที่ทางไวยากรณ์ (语法功能) ซึ่งหมายถึงผลรวมของตำแหน่งทางไวยากรณ์ทั้งหมดที่คำหนึ่งปรากฏได้ หรือหลักการกระจายตัว (distribution) ภายใต้เกณฑ์นี้ คำสันธานคือคำไวยากรณ์ที่มีหน้าที่เชื่อมเพียงอย่างเดียว และไม่ทำหน้าที่เป็นองค์ประกอบใดของประโยค เกณฑ์ของจู เต๋อซีได้กลายเป็นกระแสหลักของไวยากรณ์จีนสมัยใหม่ และเป็นรากฐานของระบบชนิดคำประมาณ ๑๒–๑๔ ชนิดในตำราเรียนปัจจุบัน

สิง ฝูอี้ (邢福义) ในหนังสือหั่นหยู่ฝู่จวี่เหยียนจิ่ว (汉语复句研究, ค.ศ. 2001) แบ่งคำสันธานตามหน่วยที่เชื่อมออกเป็น ๒ ระดับ คือ 词语连词 (คำสันธานที่เชื่อมคำและวลี) กับ 句间连词 (คำสันธานที่เชื่อมระหว่างประโยคย่อย) พร้อมทั้งเสนอระบบความสัมพันธ์ของประโยคซ้อนแบบสามกลุ่มใหญ่ ได้แก่ 因果类 (กลุ่มเหตุผล) 并列类 (กลุ่มคู่ขนาน) และ 转折类 (กลุ่มหักเห) ซึ่งเป็นการจัดหมวดความสัมพันธ์เชิงตรรกะของประโยคซ้อนอย่างเป็นระบบ

ส่วน จาง อี้เซิง (张谊生) ในหนังสือเซียนไต้หั่นหยู่ซื่อฉือ (现代汉语虚词, จาง ปิน 张斌 เป็นบรรณาธิการ, ค.ศ. 2000) ให้นิยามคำสันธานว่าเป็นคำไวยากรณ์ที่มี "หน้าที่เชื่อมหลายระดับ" กล่าวคือเชื่อมได้ตั้งแต่คำ วลี ประโยคย่อย ประโยค ไปจนถึงกลุ่มประโยค และใช้เกณฑ์รูปแบบร่วมกับความหมาย แบ่งคำสันธานออกเป็น ๙ ประเภท เช่น 并列 (คู่ขนาน) 连贯 (เรียงต่อเนื่อง) 选择 (เลือก) 因果 (เหตุผล) 转折 (หักเห) 假设 (สมมติ) 条件 (เงื่อนไข) 目的 (จุดประสงค์) เป็นต้น ซึ่งละเอียดกว่าการแบ่ง ๗ แบบของตำราหลักภาษาไทย

**การวิเคราะห์เปรียบเทียบ**

เมื่อนำระบบทั้งสองฝ่ายมาเทียบเคียงกัน จะพบข้อแตกต่างที่สำคัญหลายประการ ประการแรก ในด้านเกณฑ์การแบ่งชนิดของคำ ฝ่ายไทยแบบดั้งเดิมใช้หลายเกณฑ์ผสมกัน ทั้งความหมาย ตำแหน่ง และหน้าที่ ขณะที่ฝ่ายจีนมีพัฒนาการที่ชัดเจนเป็นลำดับเวลา ตั้งแต่การยึดความหมายล้วนในม่าซื่อเหวินทง ผ่านการผสมผสานความหมายกับหน้าที่ในยุคของหลี่ ซู่เซียงและหวัง ลี่ จนถึงการยึดหน้าที่ทางไวยากรณ์เป็นหลักอย่างเด็ดขาดของจู เต๋อซี ซึ่งเกิดขึ้นภายหลังการถกเถียงทางวิชาการเรื่องปัญหาชนิดของคำ (词类问题大讨论) ในช่วงทศวรรษ 1950

ประการที่สอง ในด้านความละเอียดของระบบ ระบบไทยดั้งเดิมมีเพียง ๗ ชนิด ขณะที่ระบบของวิจินตน์ละเอียดถึง ๒๖ หมวดคำ และตำราจีนสมัยใหม่มีประมาณ ๑๒–๑๔ ชนิด ความแตกต่างนี้สะท้อนปรัชญาที่ต่างกัน กล่าวคือ ระบบที่มีจำนวนชนิดน้อยเน้นความสะดวกในการใช้งานและการสอน ส่วนระบบที่มีจำนวนชนิดมากเน้นความแม่นยำเชิงวิเคราะห์

ประการที่สาม ในด้านการแบ่งชนิดย่อยของคำสันธาน ตำราไทยแบ่งตามลักษณะการเชื่อม ๗ แบบ โดยยึดความหมายของความสัมพันธ์เป็นเกณฑ์ ส่วนตำราจีนสมัยใหม่แบ่งตามความสัมพันธ์เชิงตรรกะของประโยคซ้อน ซึ่งละเอียดถึง ๙–๑๐ ประเภท และยังแยกระดับการเชื่อมระหว่างคำหรือวลีกับการเชื่อมระหว่างประโยคย่อยออกจากกันอย่างชัดเจน

ประการที่สี่ ในด้านปัญหาเขตแดนระหว่างชนิดของคำ ภาษาจีนมีปัญหาการกำหนดเส้นแบ่งระหว่างคำสันธาน (连词) กับคำบุพบท (介词) และคำกริยาวิเศษณ์เชื่อม (关联副词) ซึ่งนักไวยากรณ์จีนใช้ตำแหน่งและทิศทางการเชื่อมเป็นเกณฑ์ตัดสิน ส่วนภาษาไทยมีปรากฏการณ์ที่คำรูปเดียวกันทำหน้าที่ได้ทั้งคำสันธานและคำบุพบท เช่น คำว่า "เมื่อ" "เพราะ" "ให้" และ "ว่า" ซึ่งระบบดั้งเดิมที่ยึดความหมายมักจัดชนิดให้คำเหล่านี้ได้ไม่เสถียร

ประการสุดท้าย ในด้านต้นกำเนิดทางทฤษฎี ไวยากรณ์ไทยดั้งเดิมรับอิทธิพลจากไวยากรณ์สันสกฤตและบาลี ขณะที่ไวยากรณ์จีนสมัยใหม่รับอิทธิพลจากไวยากรณ์ตะวันตกผ่านม่าซื่อเหวินทง ดังนั้น แม้ทั้งสองภาษาจะเป็นภาษากลุ่มโดดเดี่ยว (isolating) ที่ขาดการผันรูปคำเหมือนกัน แต่กรอบการแบ่งชนิดของคำกลับเติบโตมาจากรากทางความคิดคนละสายกัน

เพื่อให้เห็นภาพชัดเจนยิ่งขึ้น อาจพิจารณาจากคู่เทียบคำสันธานที่ใช้บ่อยในสองภาษา กล่าวคือ คำว่า "และ" ตรงกับ "和" หรือ "与" ซึ่งทั้งสองภาษาใช้เชื่อมคำหรือวลีในระดับเดียวกัน แต่ "และ" ในภาษาไทยจะวางไว้หน้าคำหรือวลีที่ตามมาเสมอ ส่วน "和" ในภาษาจีนก็วางหน้าองค์ประกอบหลังเช่นเดียวกัน หากแต่มีข้อจำกัดบางประการเมื่อใช้เชื่อมประโยคเต็ม คำว่า "หรือ" ตรงกับ "或者" หรือ "还是" โดย "还是" ใช้เฉพาะในประโยคคำถาม ขณะที่ "或者" ใช้ในประโยคบอกเล่า ส่วน "หรือ" ในภาษาไทยไม่มีการแยกเช่นนั้น คำว่า "แต่" ตรงกับ "但是" หรือ "不过" ซึ่งทั้งสองภาษาใช้แสดงความขัดแย้งและวางไว้ต้นประโยคย่อยที่ตามมา คำว่า "เพราะ" ตรงกับ "因为" โดยในภาษาจีนมักใช้คู่กับ "所以" (เพราะฉะนั้น) เพื่อแสดงความสัมพันธ์เชิงเหตุผลอย่างครบถ้วน ขณะที่ภาษาไทยใช้ "เพราะ" คำเดียวก็เพียงพอ และคำว่า "ถ้า" ตรงกับ "如果" หรือ "要是" ซึ่งใช้แสดงเงื่อนไข โดยทั้งสองภาษานิยมวางคำสันธานเงื่อนไขไว้หน้าประโยคย่อยที่แสดงเงื่อนไข

**สรุป**

โดยภาพรวม คำสันธาน (连词) ในภาษาไทยและภาษาจีนมีหน้าที่พื้นฐานเหมือนกันคือเชื่อมหน่วยภาษาเข้าด้วยกัน แต่ระบบการจำแนกประเภทกลับพัฒนาไปในทิศทางที่แตกต่างกันตามลักษณะเฉพาะของภาษาและประวัติความคิดทางไวยากรณ์ของแต่ละชาติ ระบบไทยดั้งเดิมยึดความหมายและหน้าที่เชื่อมเป็นหลัก ทำให้ขอบเขตของคำสันธานกว้างและยืดหยุ่น ขณะที่ระบบจีนสมัยใหม่มุ่งสู่เกณฑ์หน้าที่ทางไวยากรณ์ที่ตรวจสอบได้ ส่งผลให้ขอบเขตของคำสันธานแคบลงแต่แม่นยำขึ้น ในด้านจุดยืน ผู้เขียนเห็นด้วยกับเกณฑ์หน้าที่ทางไวยากรณ์ของจู เต๋อซีเป็นหลัก เพราะตรวจสอบได้ด้วยกรอบประโยคทดสอบ ช่วยลดความคลุมเครือ และหลีกเลี่ยงปัญหาคำที่ไม่มีชนิดประจำตัว (词无定类) อย่างไรก็ตาม ในกรณีของภาษาไทย แนวคิดที่ยึดหน้าที่การสื่อสารของนววรรณ พันธุเมธา น่าจะเหมาะสมกับธรรมชาติของภาษาไทยมากกว่า เนื่องจากคำไทยคำเดียวกันมักทำหน้าที่ได้หลายอย่างตามบริบท